სამეგრელოს ტრადიციები, წეს - ჩვეულებები და » სამეგრელო
რეკლამა

მიმდინარეობს ტექნიკური სამუშაოები.

» » სამეგრელოს ტრადიციები, წეს - ჩვეულებები და


სამეგრელოს ტრადიციები, წეს - ჩვეულებები და

ეთნოგრაფიული ჩანახატები.
სამეგრელო მდებარეობს კოლხეთის დაბლობზე კავკასიონის მთისწინა და ნაწილობრივ მთიან ზოლში. სამეგრელოს აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება იმერეთი, სამხრეთიდან გურია, დასავლეთით შავი ზღვა, ჩრდილოეთით სვანეთი და აფხაზეთი.
ადმინისტრაციულად სამეგრელო 7 რაიონად არის დაყოფილი (აბაშის, მარტვილის, ზუგდიდის, ჩხოროწყუს, სენაკის, წალენჯიხის და ხობის).
სამეგრელოში 5 ქალაქია ამდენივე დაბა 370-მდე სოფელი, რომელთაც უჭირავთ 4339,2 კვ. კმ. ბარის სამეგრელოს ნიადაგები ჭაობიანია. ჰავა ტენიანი სუბტროპიკული წლიური საშუალო ტემპერატურა 13,5 გრადუსს უდრის. ნიადაგების სტრუქტურა ბუნებრივი პირობები სხვადასხვა სასოფლო სამეურნეო კულტურების სახეობები და მოყვანის მეთოდები დიდ გავლენას ახდენდნენ სამეგრელოს მოსახლეობის ცხოვრების წესზე ზნეჩვეულებებზე და ტრადიციებზე.
სამეგრელოს ყოფა-ცხოვრებით დაინტერესება წარსულში დიდი იყო. კოლხების ვინაობით დაინტერესებული იყო ჰეროდეტე ისტორიის მამად წოდებული, იგი თვლიდა, რომ კოლხები ეგვიპტელების შთამომავლები იყვნენ. ბერძენი მწერლები კოლხებს ბიბლიური ნოეს შვილის იაფეტის შთამომავლად მიიჩნევდნენ, საინტერესო ცნობები, აქვს სამეგრელოს შესახებ უფრო გვიანი ხანის მოგზაურებს და მისიონერებს, რომელთაც განსხვაბული მიზნები ამოძრავებდათ, მაგრამ დაგვიტოვეს ძვირფასი ცნობები სამეგრელოს ეთნოგრაფიის შესახებ. ესენი იყვნენ: არქანჯელო ლამბერტი, შარდენი, უ.მურიე, ბოროზდინი, ძამპი, კასტელი და სხვ.
ჰეროდეტეს ცნობით კოლხებს ჩვეულებად ჰქონდათ წინდაცვეთა, ნიკოლოზ დამასკელი წერდა, რომ კოლხები მიცვალებულს მიწაში არ მარხავენ, არამედ ტყავში შეახვევდნენ და ხეზე ჩამოკიდებდნენ. ასეთ ზნე-ჩვეულებებზე გავლენას ახდენდნენ რელიგიური რწმენები, რომლებზეც დიდ გავლენას ახდენდა იმდროინდელი დიდი იმპერიების სპარსელების, ხეთების, ასურელების, ეგვიპტის, ბერძნების და სხვა მეზობელი ხალხების რელიგიური კულტურა. ამ გარედან შემოსული რელიგიურ კულტურებთან ერთად კოლხეთში გავრცელებული ყოფილა ხეთა თაყვანისცემა და სხვა, რომელთა ნაწილმა საუკუნეებს გამოაღწია და ამა თუ იმ სახით დღესაც გვხდება სამეგრელოში.
აკაკი ჭანტურია, მრავალი წლის განმავლობაში ზუგდიდის მუზეუმის დირექტორი საინტერესო ბიოგრაფიის ადამიანი ეთნოგრაფი და არქეოლოგი თავის ეთნოგრაფიულ ჩანახატებს შემდეგ თავებად ყოფს: რელიგიური რწმენა-წარმოდგენები, სალოცავები და კულტი, ჩვეულებები, ლეგენდები, მითოლოგია, ზნე-ჩვეულება, გართობა თამაშობანი და სხვა.
მე შევეცადე გამომეყენებინა ბატონი აკაკის ჩანახატები აგრეთვე ცნობილი ეთნოგრაფებისა და მეცნიერების გიორგი ჯალაბაძის, სერგი მაკალათიას, ექვთიმე თაყაიშვილის, ბოროზდინის, ივანე ჯავახიშვილის შრომები.
რელიგიური რწმენა წარმოდგენები სამეგრელოში:


კაპუნია: - კაპუნია იმიტომ ერქვა, რომ სანსვია (კაპუა, რკაპუა) იცოდა, დიდი პირი ქონდა, ეს იყო სპილენძის კაცი, რომელიც დიდი მუხის ქვეშ იჯდა, თუ ის ვისაც ზვარაკი უნდა შეეწირა დროზე არ მიუყვანდა, კაპუნია წამოვიდოდა და მთელ ოჯახს შესანსლავდა.
მისარონი:
კარზე ესვენა ფარცვანიების ხატი მისარონი დიდი თურქობის დროს იგი თურქებმა თავიანთ სამშობლოში წაიღეს. ხატმა თურქებს ავნო და დააბრმავა. ის ხატი თურქებმა სამეგრელოში დააბრუნეს. ამ შემთხვევის შემდეგ ეს ხატი თვალის შესალოცად გახადეს, თვალის ტკივილის დროს მასზე ლოცულობდნენ.
მეიურჯულობა:
სკის ლოცვას ერქვა, იტყოდნენ იობი ჯგერაგუნასი, `შენ ამიშენე ჩემი სკები.~
ესქედა:
ლოცვის დროს იტყოდნენ `ესქედა ხორციელო, ჩემი საქონელი შენ ამიშენე, მავნე სულები ააშორე, ყოველი ნადირობაზე შენ გამამარჯვებინე.
გუნია:
ლოცვა ბავშვის დაბადებისას, ლოცავდნენ ღვინით, რძით, კვერცხით. თუ ვაჟი იყო ღვეზელით და მამლით, თუ ქალი იყო კვერით და დედლით.
იტყოდნენ: `გუნიავ დიდებულო, ყოველი მოზარდის, ეს ბავშვი დაიფარე მისი უნაკლო ზრდით დედა და მამა გაახარე შენი სახელი დიდებული.~
ჩვეულებები
კუჩხა:
გრძელ ჯოხს ნაყოფიან სუროს შემოავლებდნენ, ნაყოფს ქალები დაკრეფდნენ და ყრიდნენ წიწილები აგვიშენდებაო. ჯოხს დაწვავდნენ ერთი ბოლო ვაჟს ეჭირა მეორე ქალს, ჯოხი რომ ირგლივ დაიწვებოდა ქალიშვილი ერთ მხარეს გაიქცეოდაო ვაჟიშვილი მეორე მხარეს, ვინც ადრე მივიდოდა თუ ქალი მივიდოდა პირველი, იმ წლის ძროხის მონაგები ფური იქნებოდა თუ ვაჟი მაშინ ხარი იქნებოდა.
მეკვლე (მაკუჩხური) ბოთლით წყალის სამჯერ შემოასხამდა და იტყოდა `აქაურები ყოველგვარი გაჭირვებისგან ყოფილიყავით დაცული.~
ყვავის წილი (კვარიაშ თია)
ამ რიტუალს დღესაც ასრულებენ სამეგრელოს მრავალ ოჯახში და მათ შორის ჩემს ოჯახშიც, რომელსაც ბებიაჩემი დიდი გულმოდგინებით ეკიდება. ყველიერი მარხვის დაწყებისას (დოპიჩუა) კვერცხის ნაჭუჭს აავსებენ ღომით და ყველით, სახურავზე ააგდებენ ან გადააგდებენ თან იტყვიან `ყვავის წილი~ ამის შემდეგ ყვავი წიწილას არ წაიღებსო.
დამხრჩვალის სულის ამოყვანა:
ეს ჩვეულება დღესაც სრულდება მაღალმთიან სოფლებში.
დამხრჩვალს წყლიდან ამოიღებდნენ ქალები შეიკრიბებოდნენ დაჯდებოდნენ წყლის პირას იქ, სადაც ამოიყვანდნენ დამხრჩვალს და ჩონგურზე უკრავდნენ ასე ამოყავდათ სული წყალში არ დარჩესო.
მარილიანი კვერი (წყითე კვარი)
ამ ჩვეულებასთან კი მეც მქონია უშუალო შეხება. მონაწილეობაც მიმიღია.
მარილიანი კვერი უნდა გამოცხვეს ყველურის ხუთშაბათს. სამი გვარის კაცებისაგან ნათხოვნი ფქვილისა და მარილისაგან. კვერი აუცილებლად ქვრივმა დედაკაცმა უნდა გააკეთოს პატარ-პატარა კვერები სამი გზის გასაყარზე უნდა გაეტეხათ ნახევარს შეჭამდნენ ნახევარს თავთან დაიდებდნენ, გოგოს საქმრო დაესიზმრებოდა ბიჭს საცოლე.

ზნე-ჩვეულებები

მამაკაცი, რომ მოკვდებოდა ხეს მოთხრიდნენ, სახლს თოკს შემოაკრავდნენ და ორივე მხრიდან აბამდნენ, ვითომ უფროსი კაცი, რომ ამოვარდა სახლი არ დაიქცესო.
მეზობლები მარხულობდნენ უმარილოს ჭამდნენ, ნიშანი ორმოცამდე ეფინა. ქალის სიკვდილის დროს თუთას ამოაგდებდნენ, კაცის სიკვდილის შემთხვევაში ნამყენს.
ტირილში ძალიან გულდამწვარი კაცი მკერდგახსნილი კისერზე ან თავზე ირტყავდა მათრახს. ცოლი, რომ მოკვდებოდა ქმარი ულვაშს მოიპარსავდა. ტირილის დღეს მეტწილად ქალები მღეროდნენ (იბირდეს) `ვოი ვოდა იდო ვოდა, ავავ დო ოდო ვოდა, ვოვავა ~ მიცვალებულის ტირილის ამ ფორმების უმეტესობა დღესაც არის სამეგრელოს ზოგიერთ სოფლებში შემორჩენილი, რომლის დამსტრე მეც ვყოფილვარ.
ზრდილობა და პატივცემა სტუმრის წინაშე მუხლის მოდრეკა ნაავადმყოფარი კაცის წინაშე დაჩოქება, მამაკაცების მიერ სტუმრის ჭიშკართან მიგებება. გამვლელის მოწვევა ჭამის დროს, ლაპარაკის დროს უმცროსის მოშორებით დგომა, კარგი ამბის მომტანის მიღება. ღვინის გასინჯვა მომტანის მიერ.ჭამის დროს ტანისამოსის გამოცვლა.ღვინის გადალოცვა (დოხვამუა), ნაწილის დალევა (გინოშუმა) და კიდევ სხვა მრავალი ჩვეულება, რომლებიც შეადგენენ ჩვენი წინაპრების ცხოვრების წესს საუბედუროდ მრავალი მათგანი დავიწყებულია.
ძალიან საინტერესოა ჩვეულებები, რომლებიც შრომის ორგანიზაციას ეხება. აქ უმთავრესად გავრცელებული იყო (ნოდი) ნადი გულისხმობდა შრომით დახმარებას ანაზღაურების გარეშე. თოხნის პროცესში ქალები არ მონაწილეობდნენ. ქალს მიჰქონდა საჭმელი. გავრცელებული იყო აგრეთვე `შენწოობა~ შემწეობა, რომელიც გაჭირვებული ოჯახის დახმარებას გულისხმობდა ნადის დროს ოჯახი ვალდებული იყო სუფრა გაეშალა მონადეებისათვის `შენწოობის~ დროს მეზობლებს თავიანთი საჭმელი თვითონ მიჰქონდათ.
ცნობილია, რომ ჩაცმის კულტურა საზოგადოების განვითარების ერთ-ერთი ნიშანია.ტანსაცმლის მორგება გარეგნობაზეც არის დამოკიდებული ამ მხრივ მეგრელი ქალების სილამაზე განსაკუთრებული ყოფილა. ჟან შარდენი წერდა: `მეგრელები ძალიან კარგი ჯიშის ხალხია, კაცები კარგი აღნაგობისა არიან, ქალები კი ძალიან ლამაზები, დიდებული ურით, საუცხოო ტანით და სახით, გარდა ამისა მათ აქვს მიმზიდველი და ალერსიანი გამოხედვა, რომ მაყურებლისაგან თითქოს ტრფიალს ითხოვდნენ.~
ვახუშტი ბატონიშვილი აღნიშნავდა: `ხოლო კაცნი და ქალნი, ვითარცა ვსთქუთ ეგრეთცა იუწყე, ვარნა უმშვენიერესადცა და უუჰაეროვნესადცა, ვინადგან გლეხთაცა შვილნი მიგვანან წარჩინებულთა შვილთა. სუფთანი, სამოსელი გამწყსონი, ეგრეთვე ცხენითა და იარაღითა და საჭურველთა.~
მეგრული ჩაცმულობის აღსანიშნავად მდიდარი ტერმინოლოგია იხმარება ზოგადი ტერმინია `ბარგი~, რომელიც ყველაფერს აღნიშნავს, რაც ადამიანს აცვია და ახურია.
ბარგში შედის `მუკაქუნალი, მუკოქვენჯი, გინაქვენჯი, გინაქუნალი, გიორთუმალარი, მადვალარი, ჩამოთვლილთაგან მუკაქუნალში შედის ის, რაც ჩასაცმელია, გინაქუნალში რასაც მკლავი არ გაეყრება~. დანარჩენი ერთი თავსაუბურავია და მეორე ფეხსაცმელი. ანსხვავებენ საგარეო და საშინაო აგრეთვე საგვირგვინო და სამგლოვიარო ტანსაცმელს.
სამეგრელოში გლოვის სიმძიმე დღესაც საგრძნობია. გლოვის სიმძიმისა და დროის მიხედვით სხვადასხვანაირი ტანსაცმელი არსებობდა.`ორგუალი~, `ჭკირილი უჩა~ `ჩხვიჩხველ უჩა~, `წირილ უჩა~, `მანძა~, `ონწერალი~, რომელიც ამ სახის ტანსაცმლის ზოგადი სახელია, იცოდნენ ტანისამოსის პირუკუღმა ჩაცმა.
არსებობდა სამგლოვიარო ტანსაცმლის ტარების აკრძალვის წესებიც.
ვისაც ოჯახში მოზრდილი ჰყავდა დიდხანს გლოვას უშლიდნენ, მეხდაცემულის და ბატონებით გარდაცვლილის შემთხვევაში სამგლოვიარო ტანსაცმლის ტარება არ იყო ნებადართული. თუ მგლოვიარე ოჯახში ბატონები გაჩნდებოდა შავები უნდა გაეხადათ უნდა ეცინათ ემხიარულათ `პატონები~ თავიანთი გლოვით არ შეეწუხებინათ, ავადმყოფის მორჩენის შემდეგ ისევ შავებს უბრუნდებოდნენ.მიღებული არ იყო შავებით ლოცვა.
ძალიან საინტერესოა სამეგრელოში ბავშვების აღზრდის წესები.
ახლად დაბადებულ ბავშვს პირში ჩხიკვის ფრთას გამოუღებდა ბებია ენას მალე ამოიდგამსო. თუ ვაჟი დაიბადებოდა თოხზე, სახნავზე ან ნაჯახზე მოაკიდებინებდნენ ხელს კარგი მუშა გამოვაო. თუ ქალი იყო მას თითისტარს, მაკრატელს ჩაუდებდნენ ხელში.
აკვნის კამარაზე ჩამოკიდებდნენ `ალიშ კიბირს~ ალის კბილს, ძვალს თუ ქვას, ზღვის ნიჟარას. ლეიბის ქვეშ ნახშირსა და დანას უდებდნენ რათა `ბავშვი არ დაჟამდეს~.
რიტუალის დაწყებისთანავე ბავშვს 6-7 წლის ასაკამდე აცმევდნენ საგანგებო ტანსაცმლის `ყანთარს~, საამისოდ ბამბას კარგად გაწეწავდნენ და მჭიდროდე მოქსოვდნენ. ტანზე მჭიდროდ შემოჭერილი ტანსაცმელი თავიდანვე კარგ ტანს უყენებდა ბავშვს.
პატარებს მშობლები უკეთებდნენ გასართობ სათამაშოებს, მოზრდილები კი თვითონ ამზადებდნენ: `ლამფა და რიკს, რიკტეფელას, ლახტს, ჭორაბუდეს, ღორობიას, ამზადებდნენ ბურთს საქონლის ბალნისაგან.
არქანჯელო ლამბერტის აგრეთვე არ გამოპარვია მეგრელი ბიჭის სიყვარული იარაღისადმი. `მეგრელები, როგორც ქვეყნიერების დანარჩენი ერნი, ჩვეული არიან ომსა, იმდენად ჩვეულნი, რომ მშობლებს სულ პატარები დაჰყავდათ ლაშქარში და არ არიდებდნენ იმ გაჭირვებას, რომელიც იქ უნდა გადახდომოდათ.ბავშვები ისე ატარებენ იარაღს, უჭირავთ ხელში ფარი და ხმარობენ შვილდსა, თითქოს დაბადებიდან შეჩვეულნი იყვნენ ბრძოლას.~
გოგონებისათვის მზადდებოდა დედოფლების მრავალი სახეობა მათ შორის მოძრავი დედოფლები.არსებობდა წვიმის მოსაყვანი დედოფალი, რომელსაც ქალები და ბავშვები წაიღებდნენ მდინარეზე და წივილ კივილით წყალში ჩააგდებდნენ – დაახრჩობდნენ.
გონების სავარჯიშო თამაშები `ხაზილი~ ჭადრაკის მსგავსი თამაში `ჭადრაკია~ რომელსაც 24 ჩხირით თამაშობდნენ და სხვა.
სამეგრელოში გავრცელებული ზნე ჩვეულებები სათანადოდ აქვს აღწერილი ცნობილ ქართველ მწერლებს: კონსტანტინე გამსახურდიას, დემნა შენგელაიას, ლეო ქიაჩელს, გიორგი სიჭინავას და სხვებს.
რა თქმა უნდა ყველა ძველი ტრადიცია და ჩვეულება, რომლებიც წინათ არსებობდა მისაღები არ არის, მაგრამ მათი ნაწილი ჩვენს საზოგადოებაში თუ ფეხს მოიკიდებდა
ცუდი არ იქნებოდა. მითუმეტეს, როდესაც გვაქვს მაგალითი, როდესაც უდიდესი ტექნოკრატიული ერი იაპონელები როგორი სითათუთით ეპყრობიან საკუთარი ხალხის ჩვეულებებს, ჩაცმას და ისტორიას.
მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში ააღორძინეს ძველი ტრადიციები მართავენ სანახაობებს, რომელსაც იყენებენ ტურისტების მოსაზიდად.
ჩემი აზრით ამის გაკეთება წაადგებოდა ჩვენს ხალხს და ქვეყანასაც.
თამთა ქარჩავა.

ზუგდიდი, ინგირი.


გამოყენებული წყაროები:
კორნელი ბოროზდინი - სამეგრელო ზემო-სვანეთის ისტორია
ივანე ჯავახიშვილი - საქართველოს ისტორიის საკითხები
გიორგი კალანდია - გაძარცული საგანზური
გიორგი ჯალაბაძე - სამეგრელო
7016
    

კომენტარები

რეკლამა